ميگويند يزد بعد از ونيز دومين شهر تاريخي جهان است. ميگويند اين نخستين شهر خشتي جهان است.
ميگويند اينجا شهري است كه باد اگر از بالا بوزد بادگيرها ميگيرندش و اگر از پايين بوزد كوچهها غافلگيرش ميكنند. اصلا خيلي چيزها در مورد يزد ميگويند.
هم دارالعباده است، هم دارالعلم. هم به اسكندر مقدوني منسوبش ميكنند و هم به يزدگرد اول. اما شما اگر ميخواهيد بدانيد معماري- هنري كه به آن موسيقي منجمد ميگويند- چيست، به يزد برويد. اگر فرهنگ ايران باستان را به دنبالش هستيد برويد به يزد و اگر ميخواهيد بدانيد كوير چيست و مردم كويري چه كساني هستند، باز هم به يزد برويد
در سال 1161 ه.ق، محمدتقيخان دستور داد تا 5 رشته قنات را كه آب آنها از ارتفاعات «مهريز» سرچشمه ميگرفت، به هم وصل كنند. به اين ترتيب قنات دولتآباد كه از مهمترين و طولانيترين قناتهاي شهر يزد در دل كوير ايران است، با طول نزديك به 60 كيلومتر ساخته شد.
بعضي از خانههاي قديمي يزد كه ديدنشان خالي از لطف نيست، اينها هستند: خانه لاريها، خانه ملك التجار، خانه رسوليان، خانه نواب وكيل، خانه محمودي، خانه اربابي، خانه مرتاض، خانه نواب رضوي و خانه كلاهدوزها.
بادگيرها يكي از شاهكارهاي معماري ايراني ـ كويري هستند كه دنيا برايشان احترام قائل است. امروز كه بحث انرژيهاي احياپذير مطرح است، بادگيرها اهميتشان روشنتر است.
مجموعه امير چخماق شامل مسجد امير چخماق، تكيه امير چخماق، آب انبار تكيه امير چخماق، نخل تكيه امير چخماق، بقعه ستي فاطمه، آب انبار ستي فاطمه و بازارچه حاجي قنبر است.
اگر روزي گذرتان به يزد افتاد، حتما چند ساعت در محله قديمي فهاران قدم بزنيد تا روح حاكم بر يك شهر كويري را درك كنيد.
در چند جاي ديگر استان يزد هم از اين دخمههايي كه زرتشتيان جسد اموات خود را در آن قرار ميدادند، وجود دارد: دخمه چم در روستاي چم شهرستان تفت، دخمه فيروزآباد در شهرستان يزد و دخمه اردكان.
دخمه سكوت
تا همين چند دهه پيش، زرتشتيان اموات خود را طبق اصول، فرهنگ و آداب خود و با انجام مراسمي ويژه در آن ميگذاشتند. وسط دخمه چاهي است كه به «استودان» معروف است و استخوانهاي بهجامانده از اجساد را داخل آن ميريختند. در واقع اين دخمهها مثل گورستاني بودند كه بارها از آن استفاده ميشد.
دخمههاي سكوت در انتهاي جنوبي شهر يزد و در حوالي منطقه صفائيه و در بالاي تپهاي نسبتا مرتفع قرار دارند و مربوط به دوره قاجاريهاند
آب و هوا
مردم كوير قدر آب را خوب ميدانند و كلا ايرانيها هميشه به آب احترام گذاشتهاند. آنها قنات را اختراع كردهاند تا بدون اينكه حتي يك قطره از آب در دل كوير تبخير شود، آن را از كوه به دشت بياورند و استفاده كنند.
در دشتها هم از اين آبانبارها ساختهاند و با همراهي جريان آب و هوا، زندگي را در دل كوير به جريان انداختهاند.
در شهر يزد بيش از 75 آب انبار وجود دارد كه اين آب انبار يكي از آنهاست. اين آب انبار، 6 بادگير دارد و حدود 180 سال پيش در زمان قاجار ساخته شده. آب انبار «6 بادگيري» يزد، 2 دهانه دارد و مقرنسكاريهايش ديدنياند.
مجموعه امير چخماق
اينجا تكيه امير چخماق است. تكيه امير چخماق در واقع، سردر بازارچه حاجي قنبر بود. نخلي (نخل منظور همان چيزي است كه مردم حاشيه كوير در مراسم عزاداري آن را به حركت درميآورند) كه در كنار اين تكيه از سال1229 هـ.ق به اين طرف قرار دارد، يكي از بزرگترين نخلهاي استان يزد است و تقريبا به شكل درخت سرو ساخته شده.
اميرجلالالدين شاهي، معروف به امير چخماق از سرداران شاهرخ تيموري و حاكم يزد بود كه با همكاري همسرش، فاطمه خاتون، بناهاي زيادي براي آباداني شهر ساختند؛ از تكيه و ميدان و حمام و كاروانسرا گرفته تا خانقاه و چاه آب و قنادخانه همين مجموعه امير چخماق.
نگاهي كه به عرش ميرسد
وقتي روبهرويش ميايستي، واقعا احساس حقارت ميكني. اصلا سردر بلند جلو خان مساجد و منارههاي مرتفع، تلنگري است براي درك عظمت مكاني كه قصد داريم به آن وارد شويم. به كاشيكاريهاي نفيس و مقرنسكاريهاي زيباي آن دقت كنيد! انگار آدم را به درون خودش دعوت ميكند.
اينجا مسجد جامع كبير يزد است. باني ساختمان اصلي مسجد علاءالدوله گرشاسب آل بويه در قرن ششم هجري است ولي مسجد كنوني از آثار دوره قرن هشتم و نهم است.
نگاهي كه به عرش ميرسد
وقتي روبهرويش ميايستي، واقعا احساس حقارت ميكني. اصلا سردر بلند جلو خان مساجد و منارههاي مرتفع، تلنگري است براي درك عظمت مكاني كه قصد داريم به آن وارد شويم.
به كاشيكاريهاي نفيس و مقرنسكاريهاي زيباي آن دقت كنيد! انگار آدم را به درون خودش دعوت ميكند.
اينجا مسجد جامع كبير يزد است. باني ساختمان اصلي مسجد علاءالدوله گرشاسب آل بويه در قرن ششم هجري است ولي مسجد كنوني از آثار دوره قرن هشتم و نهم است.
برج و بارو
اين هم از برج و باروي قديمي شهر يزد. براساس قديميترين اسناد، حصار شهر يزد را نزديك به هزار سال پيش ساختهاند. وقتي در سال 673 ه.ق سيل آمد، قسمتي از شهر و حصار خراب شد. اما دوباره در دوره اتابكان يزد آن را بازسازي و مرمت كردند. امروزه از حصار يزد و برجهاي آنكه در زمان «جامع جعفري» 90 برج بوده، فقط قسمتهاي كمي باقي مانده است.
آتش از ديرباز
اينجا آتشكده زرتشتيان يزد است. آتش، داخل ساختمان (جايي كه از تابش نور خورشيد دور است) و در جايي بلندتر از سطح زمين قرار دارد. قدمت اين آتش- نه آتشكده- به 1500 سال ميرسد. داخل حياط، درختاني هميشه سبز كاشتهاند.
مثل بيشتر آتشكدهها، آتش در كنار آب قرار دارد. منظور آب داخل اين حوض است. جالب است بدانيد كه حوضهاي دايرهاي و بيضي شكل تا قبل از اسلام معمول بوده ولي وقتي وارد مساجد ميشويد، ميبينيد كه حوضها معمولا مستطيل شكل هستند.
بازي با آب
در اين باغ، معمار با بازي با آب، آن را بارها به درون زمين برده و بيرون آورده؛ به طوري كه آب در تمام سطح باغ حضور دارد. انگار آب فقط قرار نيست درختان را سيراب كند، بلكه بايد روح ساكنان كوير را صفا دهد.
بادگير باغ دولتآباد با 33 متر بلندي از سطح زمين، شاهكار مهندسي و نشانه نبوغ معماران يزدي است. آب باغ دولتآباد از قناتي با همين نام گرفته ميشود. زماني آب قنات دولتآباد آنقدر زياد بود كه اهالي يزد ميگفتند: «از وفور آب، پهلو به دجله بغداد ميزند».
باغ دولتآباد به دستور محمدتقيخان بافقي (دوره زنديه)، حكمران يزد ساخته شد و طرح آن از اصيلترين طرحهاي باغهاي ايراني است.
هر خانه، يك باغ
يزديها بعضي از خانههاي قديمي را به هتل و رستوران تبديل كردهاند. گردشگران خارجي ميميرند براي نشستن روي اين نيمكتها و خوابيدن در اين اتاقها.
معماري خانههاي يزدي، همان معماري خانههاي شهرهاي كويري و حاشيه كويري است؛ خانههايي با حياط مركزي و اجزاي بيروني و اندروني و حوض آب و درخت كه تداعيكننده يك بهشت كوچك هستند.
اينطوري اهالي اندروني وقتي از پنجره بيرون را نگاه ميكنند، باغ كوچكي را ميبينند كه در هواي گرم و خشك حاشيه كوير، شبيه يك رؤياست.
بر گرفته از همشري آنلاين
